Een voorbeeld

Orde en sfeer
‘Een leraar met ordeproblemen is alleen de eerste les leuk, daarna niet meer’.
handSommige leraren zijn natuurtalenten. Ze zijn niet autoritair, schreeuwen niet en dreigen niet met straf want dat is onnodig. Zij hebben geen bovennatuurlijke gaven en zijn niet charismatischer dan hun collega’s. Vaak zijn het mensen die geen wanorde accepteren. Ze praten niet tegen leerlingen die geen moeite doen om te luisteren. Ze zijn op hun best in een ordelijke omgeving en creëren die omgeving zelf. Deze mensen geven de gewoontes aan en stellen eisen die voor iedereen acceptabel zijn. Het zijn leraren die orde als een stijl van leidinggeven zien. In hun klas heerst dan ook orde vanaf de eerste minuut. Angst voor ordeproblemen, voor wanorde en chaos is niemand vreemd. Soms leidt die angst tot een situatie waarin de leraar boven op de apenrots zit en met harde hand regeert. Uit angst voor strafmaatregelen durft niemand bij hem of haar zijn mond open te doen. Deze leraar heeft de macht en in de klas heerst een gespannen orde. Heel anders is de sfeer bij leraren die een ontspannen orde weten te scheppen. Zij zorgen voor een situatie waarin iedereen het eens is over de manier waarop de rollen verdeeld zijn, hoe je je gedraagt, wie de leider is en hoe er leiding gegeven wordt. Hierbij voelen leerlingen zich prettig want er zijn omgangsvormen waarin eenieder zich kan vinden. Orde, afspraken en gewoontes zijn geen loze woorden. Leerlingen leven daar buiten de schoolmuren ook naar: in baantjes, op sportverenigingen en als ze hun rijbewijs willen halen.

Effectieve scholen
stoelenNaar kenmerken van effectieve scholen is veel onderzoek verricht. Daaruit komt duidelijk naar voren dat orde een van de belangrijkste ingrediënten is. Verder staan met stip genoteerd: discipline, een opgeruimde omgeving, goed voorbeeldgedrag, juiste omgangsvormen, structuur, deskundig leiderschap en maximalisering van de les- of de leertijd. Dit laatste kenmerk is direct gerelateerd aan orde. Een leraar met ordeproblemen verliest immers enorm veel effectieve lestijd: vaak meer dan de helft en soms is van een les nog nauwelijks sprake. Ook leerlingen vinden orde belangrijk: ‘Een leraar met ordeproblemen is alleen de eerste les leuk, daarna niet meer,’ merken leerlingen op. ‘Ende despereert niet’ is de boodschap voor leraren met dreigende ordeproblemen. Deze problemen doen zich binnen alle scholen voor en het is geruststellend te weten dat orde nauwelijks te maken heeft met de leeftijd en het cognitieve niveau van leerlingen. Orde in de groep is voornamelijk afhankelijk van de leraar die ervoor staat. Die leraar kan zelf het heft in handen nemen en zorgen voor orde en een prettige sfeer. Dat valt lang niet altijd mee, maar gelukkig valt orde scheppen te leren. Leraren kunnen er dus zelf iets aan doen.

Ingrediënten voor orde in de klas
Een realistisch zelfbeeld
Een juist zelfbeeld draagt veel bij aan het creëren van orde. Het is belangrijk om jezelf te kennen en te weten hoe leerlingen u waarnemen en hoe ze over u denken. Probeer er achter te komen. Zoek contact met uw leerlingen en uw collega’s!

Praktische regels
BouwOrde heeft zeker te maken met regels. Iedere school kent algemene regels over bijvoorbeeld kauwgum kauwen, eten en drinken, jassen, petjes en muziek. Daarnaast hanteren leraren hun eigen regels in de klas op het gebied van logistiek en didactiek: hoe lever je werk in, waar liggen de materialen en wie deelt die uit, wanneer mag er samengewerkt worden en wanneer niet? Regels scheppen duidelijkheid en veiligheid en daardoor ook de ruimte en vrijheid om keuzes te maken binnen de grenzen die gesteld zijn. Regels bieden leerlingen de mogelijkheid om zichzelf te ontwikkelen zonder anderen daarbij te belemmeren. En omdat ze voor iedereen in dezelfde mate gelden zorgen ze ook voor een gelijke – en dus rechtvaardige – bejegening. Één kanttekening hierbij: je moet niet verzanden in een chaos van regels. Dat schept juist onduidelijkheid. Regels geven de grote lijnen aan, zijn er voor het gemak en voor de rechtvaardigheid en ze zijn vaak praktisch van aard. Anders dan gewoontes kun je ze te allen tijde bijstellen.

Een ondubbelzinnige lichaamstaal
Rechtop, oogcontact en een adequaat gebruik van mimiek en gesticulatie. Praat ook met uw ogen, uw hele gezicht en met uw handen. Loop rond met lef, maar wees niet arrogant. Uw identiteit blijkt op de eerste plaats uit uw lichaamstaal. De vrije normen omtrent kleding in schoolorganisaties zijn geen reden om er slecht verzorgd uit te zien. Als u er voor uw gevoel goed uitziet, krijgt uw zelfvertrouwen een flinke impuls.

Leiderschap
Orde heeft ook te maken met (geaccepteerd) leiderschap, waarvan uw persoonlijkheid de bron of de basis is. Elke groep heeft behoefte aan een leider. Als de leraar de leiding niet neemt, dan doen de leerlingen dat. En als ze de leiding eenmaal in handen hebben, willen ze hem niet meer kwijt. Als ik met u zit te praten en tijdens dat gesprek pak ik mijn mobiele telefoon, ik draai een nummer en begin een conversatie: wat denkt u dan? U zult dat nogal onbeschoft van mij vinden. En in de klas accepteert u het wel van uw leerlingen? Bij de elementaire fatsoensregels hoort dat er nooit twee mensen tegelijk aan het woord zijn. In de klas is dat een eis. ‘We hadden toch afgesproken,’ zegt de leraar ‘dat jullie er niet doorheen zouden praten?’ ‘Dat hebben we helemaal niet afgesproken,’ is het brutale antwoord. En de leerlingen hebben gelijk: u noemt het een afspraak, terwijl het gaat om een eis of een voorwaarde. Het is immers niet onderhandelbaar.